Modern Extract Ayurveda

आधुनिक - एक्सट्रॅक्ट आयुर्वेद

आपल्या आयुष्यामध्ये काहीही स्थिर नसतं - - - - - बदल हाच जीवनामध्ये कायम असतो - - - -  तंत्रज्ञान किंवा टेक्नॉलॉजीच्या बाबतीत देखील सतत नवनवीन काहीतरी बदल घडत असतात - - - - महाकाय कॉम्प्युटर अगदी छोट्या स्वरूपात - - - आज आपणास बघावयास मिळतो 

औषधांच्या बाबतीत विशेषत: आयुर्वेदिक औषधांच्या बाबतीत - - - - -   जर आपल्याला औषधांची मात्रा म्हणजे डोस - - - कमी करता आला तर किती छान होईल - - - याचा विचार आपण करणार आहोत

चिकित्सा शास्त्राचा विचार केल्यास - - - -  सृष्टी उत्पत्ती पासूनच आयुर्वेद स्थित आणि स्थिर आहे - - - - - - - - - - - -  सर्व प्रथम उपचार करीत असताना - - - - पाच प्रकारच्या औषधांची कल्पना निर्माण झाली

一. म्हणजे कोणतेही औषध - - -  जे पानं - - - फुलं - - - मूळ स्वरूपामध्ये होते - - - त्यांना पाटावरवंटा यावर वाटून - - - घोटून - - - चटणीच्या स्वरूपामध्ये सेवन केले जाऊ लागले - - - - - त्याला आयुर्वेदामध्ये कल्क संबोधले जाते

二. यानंतर पुढचा कल्प निर्माण झाला - - - - तो म्हणजे ह्या वाटलेल्या चटणी स्वरूपातील भागाला वस्त्रा मध्ये टाकून त्याचा रस म्हणजे ज्यूस काढला जाऊ लागला - - - त्याला रस कल्पना किंवा स्वरस कल्पना असे म्हटले जाते

三. सुगंधी द्रव्यांना रात्रभर थंड पाण्यामध्ये भिजवून - - - - सकाळी गाळून ते पाणी पिण्यास वापरले जात होते - - - -  ही हिम संकल्पना संबोधली गेली

四. काही कठीण आवरण असणाऱ्या औषधींना थोडे भरड स्वरूपात कुटून - - - - गरम पाण्यात भिजवून काही विशिष्ट काळाने गाळून ते - - - -  - पाणी पिण्यास वापरले जात होते - - ह्या कल्पनेला फान्ट कल्पना संबोधले गेले

五. काही औषधींना भरड स्वरूपात बारीक करून - - - - प्रत्यक्ष पाण्यामध्ये काही काळ उकळून कोमट झाल्यावर - - - - - गाळून पिण्यास वापरले गेले - - - - यास क्वाथ म्हणजेच काढा ही कल्पना संबोधली गेली

अशा प्रकारे पाच गोष्टींचा - - - - - विविध कल्पनांचा औषधी स्वरूपात वापर पूर्वीपासून केला जात होता - - - - - - - त्यानंतर त्यात हळूहळू बदल होऊन - - - - - - आसव अरिष्ट म्हणजेच ह्या काढ्यांना अधिक काळ प्रीजर्व करण्यासाठी अशा स्वरूपाचे कल्प बनवणे सुरू झाले - - - - -  तसेच चूर्ण - - गुटिका व वटीका म्हणजे - - - - - ज्याला आज आपण टॅबलेट म्हणतो ते सुरू झाले

पुढे काही काळाने घनकल्पना आणि अर्क कल्पना सुरू करण्यात आली

काही वनस्पतींची फुले - - - काही विशिष्ट ऋतूत येतात काही वनस्पतींना पानं विशिष्ट काळातच असतात - - -  काही फळं देखील विशिष्ट काळच असतात आणि त्यांना इतर ऋतूत वापरावयाचे असल्यास काय करता येईल ???? याचा विचार होऊन काढ्याच्या पुढे - -  त्यांना संरक्षित करणारी म्हणजे preserve करणारी आसव – अरिष्ट कल्पना उदयास आली यामध्ये काढयाला धायाटीच्या फुलांचे संपर्कात आणून - - -  self-created Alcohol तयार होऊ दिले आणि मग ते अनेक वर्ष टिकू शकते.

अशाच प्रकारे - - - - अजून दुसरी काढ्याचे बाबतीत एक कल्पना तयार झाली त्यास - - - - -   घनकल्पना म्हणतात - - - - - यात  म्हणजे नेमकं एखाद्या गोष्टीचा काढा करून तो तयार काढा - - -  पुन्हा अधिक काळ आटवणे होय - - - म्हणजे एखाद्या गोष्टीत असणारे आवश्यक तत्त्व पाण्यामध्ये उतरवून - - - - त्याला घट्ट स्वरूपात तयार करणे = = = =

म्हणजेच या प्रक्रियेत आवश्यक तेवढा भाग घेतला जातो - - - - आणि अनावश्यक भाग काढून बाजूला केला जातो - - - - यामुळे औषधाचे प्रमाण अत्यंत कमी होते

अशाच पद्धतीची एक्सट्रॅक्ट नावाची पद्धत - - - - सध्या उपलब्ध झालेली असून - - - यामध्ये औषधांचे प्रमाण अत्यंत कमी झालेले आहे - - - -   आणि औषध अधिक गुणकारी सिद्ध होत आहेत

एक्सट्रॅक्ट पद्धतीमध्ये कच्च्या मालाचा उपयुक्त भाग काढून - - -  तो इथेनॉल किंवा पाणी यासारख्या विलयकांचा म्हणजे सॉल्व्हंट चा वापर करून - - - - -    पावडर किंवा अन्य स्वरूपामध्ये औषध तयार केले जाते

अशा एक्सट्रॅक्ट स्वरूपातील औषधाचा वापर अत्यंत गुणकारी सिद्ध झालेला आहे - - - - कारण

一. यामध्येच प्रमुख कार्यकारी तत्त्व - - - - म्हणजेच ऍक्टिव्ह प्रिन्सिपल्स असतात

二. हे पावडर म्हणजे चूर्ण स्वरूपातील औषध असल्यास - - - -  याला कॅप्सूल स्वरूपातून सेवन केले जाते - - - - - कारण असे पावडर स्वरूपातील औषध - - - - - - आपल्या सर्वसामान्य तापमानामध्ये कोरडे राहू शकत नाही - - - - - - ते आद्रता शोषून घेते - - - - म्हणून कॅप्सूल स्वरूपातच म्हणजे कॅप्सूल मध्ये भरून त्याचा वापर केला जातो

三. एक्सट्रॅक्ट स्वरूपात तयार केलेली पावडर म्हणजे चूर्ण - - - - -  हे साधारणतः कच्च्या स्वरूपातील चूर्णाच्या केवळ अंदाजे दहा टक्केच असते - - - - - म्हणजे उदाहरण घ्यायचं झाल्यास शतावरी चूर्ण किंवा अश्वगंधा चूर्ण - - - - पाच ग्रॅम म्हणजे अंदाजे एक चमचा जर असेल तर त्याचा एक्सट्रॅक्ट स्वरूपातील चुर्णाचे प्रमाण केवळ 500 मिलिग्रॅम एवढेच असते - - - - आणि महत्त्वाचे म्हणजे कच्चा स्वरूपातील एक चमचा चूर्णाच्या प्रमाणा पेक्षा एक्सट्रॅक्ट स्वरूपातील पाचशे मिलीग्राम ची एक कॅप्सूल घेणे केव्हाही सोपं आहे  

四. अल्प प्रमाण असल्याने carry करण्यास सुलभ असते.

五. Capsule मधून घेत असल्याने चवीचा संबंध नसतो.

六. एक्सट्रॅक्ट स्वरूपातील औषध आमाशयात - -  म्हणजेच स्टमक मध्ये गेल्यानंतर लगेच शोषली जातात - - - - - कारण ती केवळ कार्यकारी घटक असणारी पावडर असते आणि लगेच - - - - -  शरीराद्वारे शोषण केली जात असल्याने - - - - त्याचा उपयोग तात्काळ होतो 

七. एक्सट्रॅक्ट स्वरूपातील औषधांमध्ये भेसळ असण्याची शक्यता नगण्य असते कारण GMP आदी मानांकन असणाऱ्या मोठ्या कंपनी याचे उत्पादन करतात तर कच्च्या स्वरूपातील चूर्ण मध्ये भेसळ असण्याची शक्यता अधिक असते.

八. एक्सट्रॅक्ट स्वरूपातील औषध जास्त काळ टिकतात म्हणजे त्यांची Expiry date तीन ते पाच वर्षांची असते तर कच्च्या स्वरूपातील चूर्णाची Expiry date ३ महिने ते वर्ष एवढीच असते.

九. एक्सट्रॅक्ट काढण्याची पद्धत प्रत्येक वनस्पती बाबत अनेक संशोधन विकसित केलेली असून अनेक संशोधनाद्वारे सिद्ध झालेली आहे म्हणून औषधी उपयोगाची अनेक formulations तयार कली जात आहेत.

आपल्या पृथ्वीवर अंदाजे ३,५०,००० वनस्पतींच्या जाती असाव्यात असा अंदाज आहे आणि दिवसेंदिवस यांवर संशोधनं सुरु आहेत. अशा वनस्पतींचा Extract स्वरूपातील वापर आपल्या आरोग्यासाठी योग्य प्रकारे करून घेतल्यास निश्चित सुखकर आयुष्य लाभणे सहज शक्य आहे.    

Modern Extract Ayurveda

Nothing in our lives remains constant — change is the only constant in life. The same is true of technology, where new developments keep happening continuously. Massive computers have now become extremely compact, and we see this transformation today.

The same principle applies to medicines, especially Ayurvedic medicines. Wouldn't it be wonderful if we could reduce the dosage of medicines? That is what we are going to discuss.

If we consider the science of medicine, Ayurveda has existed since the very creation of the universe. In the earliest days of treatment, five types of medicinal preparations were developed.

一. Any medicine available in its natural form—such as leaves, flowers, or roots—was ground on a traditional grinding stone into a paste and consumed like a chutney. In Ayurveda, this preparation is called Kalka.

二. Later, another preparation evolved. The ground paste was placed in a cloth and its juice was extracted. This was called Rasa Kalpana or Swarasa Kalpana (fresh juice preparation).

三. Aromatic substances were soaked overnight in cold water, and the water was filtered and consumed the next morning. This preparation came to be known as Hima Kalpana.

四. Certain herbs with hard outer coverings were coarsely crushed, soaked in hot water, and after a specific period, filtered for drinking. This preparation was called Phanta Kalpana.

五. Some herbs were coarsely powdered, boiled in water for a certain period, allowed to cool until lukewarm, filtered, and then consumed. This preparation was known as Kwatha, or herbal decoction.

Thus, these five different medicinal preparations were used from ancient times. Gradually, changes occurred. Preparations such as Asava and Arishta were developed to preserve these decoctions for longer periods. Similarly, Churna (powder), Gutika, and Vati—which today are comparable to tablets—also came into use.

Later, Ghana Kalpana (solid extract preparation) and Arka Kalpana (distillate preparation) were introduced.

Some plants bloom only during certain seasons, some have leaves only during specific periods, and some fruits are also seasonal. The question arose: how could these herbs be used in other seasons? To solve this, preservative preparations such as Asava and Arishta were developed from decoctions. In these preparations, the decoction was brought into contact with Dhataki flowers, allowing self-generated alcohol to form naturally. As a result, the medicine could be preserved for many years.

Similarly, another preparation was developed for decoctions, known as Ghana Kalpana. In this process, a decoction is first prepared and then further concentrated by prolonged boiling. The essential constituents are extracted into the water and then converted into a thick, concentrated form.

In other words, only the necessary components are retained while the unnecessary parts are removed. This significantly reduces the quantity of medicine required.

A similar method called the Extract method is now available. In this process, the dosage of medicines becomes much smaller while making the medicine more effective.

In the extract method, the useful constituents of the raw material are isolated using solvents such as ethanol or water, and the medicine is then prepared in powder or other forms.

Medicines prepared in extract form have proven to be highly effective because:

一. They contain the main active principles.

二. If the extract is in powder form, it is usually consumed in capsules because such powders cannot remain dry under normal atmospheric conditions—they absorb moisture. Therefore, they are filled into capsules for use.

三. The extract powder is generally only about 10% of the original raw herbal powder. For example, if 5 grams (about one teaspoon) of Shatavari powder or Ashwagandha powder is the normal dose, its extract form is only about 500 mg. More importantly, taking a single 500 mg capsule of the extract is much easier than consuming a full teaspoon of the raw powder.

四. Because of its smaller quantity, it is easy to carry.

五. Since it is taken in capsule form, there is no issue with taste.

六. Medicines in extract form are absorbed immediately after reaching the stomach because they contain only the active components in powder form. As they are rapidly absorbed by the body, their benefits are available quickly.

七. The possibility of adulteration in extract-based medicines is negligible because they are generally manufactured by large companies with GMP and similar quality certifications. In contrast, raw herbal powders have a greater possibility of adulteration.

八. Extract-based medicines have a longer shelf life, with an expiry period of three to five years, whereas raw herbal powders usually have an expiry period of only three months to one year.

九. Extraction methods have been extensively researched and developed for individual plants, and numerous studies support their effectiveness. As a result, many medicinal formulations are now being developed using extracts.

It is estimated that there are approximately 350,000 species of plants on Earth, and research on them continues every day. By using these plants in extract form appropriately for our health, it is certainly possible to enjoy a healthier and more comfortable life.