Ayurvedic Ways to Reduce Body Heat and Balance Pitta

शरीरातील उष्णता कशी कमी करावी

नमस्कार मी डॉक्टर सतीश वसंत शिंदाडकर आज आपण शरीरातील

उष्णता कशा प्रकारे कमी करावी या विषयी बघणार आहोत

एखाद्या व्यक्तीचे हाताचे तळवे

पायाचे तळवे यांच्यामध्ये आग होणे

दाह होणे  तसेच डोळ्यांमध्ये आग होणे

पोटात आग होणे

संपूर्ण शरीरात उष्णतेसारखं वाटणे

एखाद्या ठिकाणी बसल्यावर किंवा झोपल्यावर तेथील जागा

गरम किंवा उष्ण जाणवणे तसेच

कोणत्याही व्यक्तीने स्पर्श केला असता त्वचेवर उष्णता जाणवणे इत्यादी

लक्षण अनेकांमध्ये निर्माण होत असतात आणि

ही लक्षणे आपल्या शरीरामध्ये पित्त दोष वाढल्याची आहेत हे जाणावे

जेव्हा आपल्या शरीरात वात    पित्त आणि कफ हे तीन दोष

त्यांच्या मर्यादेत असतात त्यावेळेला आपण

स्वस्थ असतो परंतु ज्या वेळेला ह्या दोषांमध्ये

कमी अधिकता निर्माण होते त्यावेळेला विविध प्रकारची लक्षणे आणि

व्याधी निर्माण होऊ शकतात अशाच या तीन दोषां पैकी जर

पित्त दोष हा आपल्या जठरामध्ये वाढला असता

शरीरात वर सांगितल्याप्रमाणे उष्णतेची लक्षणे निर्माण होतात

अशी उष्णतेची लक्षणे कमी करण्यासाठी

आपल्याला पित्तदोष कमी व्हावा यासाठी प्रयत्न करावे लागतील

पित्तदोष कमी होण्यासाठी

योग्य वेळेला आहार घेणं

आहारामध्ये साजूक तुपाचा वापर

गाजर      गाईचे दूध         आवळ्याचा मुरब्बा

गुलकंद यांचा वापर आपण करू शकतो

आहारा मध्ये तेलकट पदार्थ

मसाल्याचे पदार्थ        मांसाहार         उष्ण असणारे पदार्थ जर

वर्ज्य केलेत तर निश्चितच पोटात उष्णता वाढणार नाही

आयुर्वेदानुसार दुर्वांचा रस  ५ ते १५ ml एवढ्या मात्रेत दिवसातून दोन ते तीन वेळा घ्यावा त्वचेची उष्णता होत असेल तर तो रस त्वचेला वरून

चोळल्यास देखील उष्णता कमी होऊ शकते

सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे शरीरात उष्णता वाढू नये म्हणून

पोट साफ ठेवण्याचा प्रयत्न करावा यासाठी आपण

एरंड तेलाचा वापर दर महिन्याला आवश्यकतेनुसार एक वेळा करू शकतो

आणि ज्या व्यक्तींना उष्णतेचा त्रास नाही परंतु

पुढील आयुष्य निरोगी आणि दीर्घायु असावं म्हणून आयुर्वेदात

वर्णन केल्याप्रमाणे शरद ऋतू म्हणजे साधारणतः आपल्याकडील ऑक्टोबर महिना

यामध्ये रेचक औषधी घेऊन पोट साफ करून घ्यावे यामुळे

पोटामध्ये असणारी उष्णता आणि अन्य दोष कमी होतात तसेच

वैद्यकीय सल्ल्याने वसंत ऋतूमध्ये म्हणजे साधारणतः

मार्च च्या शेवटी शेवटी किंवा एप्रिल च्या सुरुवातीला आपण विरेचन करून घ्यावे

अजून सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे शरीरातील उष्णता कमी करण्यासाठी

काश्याच्या वाटी द्वारे तळपायाची मसाज दहा मिनिटे तरी करावी 

आज सध्या बाजारामध्ये अनेक वैद्यांकडे कांस्य थाली यंत्र

उपलब्ध असते त्याचा देखील वापर करण्यास हरकत नाही

Ayurvedic Ways to Reduce Body Heat and Balance Pitta

A constant feeling of heat, acidity, irritability, burning sensation, mouth ulcers, excessive sweating, or skin redness can point to aggravated pitta dosha in Ayurveda. Pitta is linked with heat, digestion, metabolism, and transformation. When it rises too much, the body may feel overheated and uncomfortable.

This article is for general information only. For persistent acidity, fever, severe skin issues, or ongoing digestive trouble, consult a qualified doctor or Ayurvedic practitioner.

Understand the signs of excess body heat

Ayurveda views body heat mainly through the balance of pitta. Common signs of excess pitta may include:

Burning in the stomach or chest

Sour belching or acidity

Redness of the eyes or skin

Anger, restlessness, or disturbed sleep

Loose motions or frequent thirst

Heat in the palms and soles

Managing pitta focuses on cooling, soothing, and supporting digestion without weakening the body.

Choose foods that calm pitta

A pitta-pacifying diet is usually cooling, mildly sweet, and easy to digest. Some useful examples include:

Sajuk ghee - A small amount of pure cow ghee can support digestion and reduce internal dryness and heat.

Carrot - Carrot is generally gentle and nourishing when cooked lightly.

Cow’s milk - Warm or room-temperature cow’s milk may help cool pitta when it suits digestion. Avoid it if it causes bloating or heaviness.

Amla - Amla is valued in Ayurveda for its cooling effect and support for digestion and skin health.

Gulkand - Gulkand, made from rose petals, is traditionally used to reduce heat, acidity, and burning sensations.

At the same time, avoid foods that increase heat. These include oily, spicy, fried, very sour, fermented, and excessively salty foods. Chilli, deep-fried snacks, alcohol, and too much tea or coffee can worsen pitta symptoms.

Use traditional remedies with care

Ayurveda mentions durva juice, prepared from fresh durva grass, as a cooling remedy. It is traditionally used for burning sensations, excess heat, and pitta-related discomfort. Use clean, fresh durva and take it only under expert guidance, especially if there are medical conditions or ongoing medicines.

Keeping the stomach clean is also considered essential. Constipation can increase heat and discomfort. Ayurveda often uses castor oil as a mild purgative, but the dose and timing matter. Do not self-medicate with castor oil if pregnant, elderly, weak, or dealing with bowel disease.

Support the body during Sharad Ritu

Sharad Ritu, the autumn season in India, is considered a time when pitta may naturally aggravate. Gentle purgation, known as virechana, is often recommended in Ayurveda during this period to remove excess pitta. This should be done only with professional supervision.

A simple daily practice is foot sole massage with cooling oils such as coconut oil or ghee. Massaging the soles before sleep may reduce heat, calm the nervous system, and support better rest.

FAQ

What is the fastest way to reduce body heat naturally?

Drink enough water, eat cooling foods like amla and gulkand, avoid spicy and fried foods, and rest in a cool environment.

Can ghee reduce pitta?

Yes, small amounts of sajuk ghee are traditionally used to pacify pitta. Use it moderately.

Is castor oil safe for everyone?

No. Castor oil should be used carefully and preferably under guidance, as it may cause strong bowel movements.

Why is foot massage advised in Ayurveda?

Foot massage helps calm heat, relax the body, and support sleep, especially when pitta feels high.

A steady routine works better than quick fixes. Cooling food, clean digestion, seasonal care, and calming practices can help balance pitta and reduce body heat safely.