Bathing in Ayurveda

स्नान आयुर्वेद विचार

नमस्कार मी डॉक्टर सतीश वसंत शिंदाडकर - - - - - -  -   आज आपण स्नानचे संदर्भात आरोग्य रक्षणार्थ - - - आयुर्वेदाने काय विचार केला आहे हे बघणार आहोतमानव आणि मानवे तर प्राण्यांना - - - -  नित्य अत्यावश्यक व आरोग्य रक्षणासाठी उपयुक्त अशा

निरनिराळ्या विधीत स्नानाला फार महत्त्व आहे

सर्वच प्रकारचे पशुपक्षी थोडक्यात सजीव हे स्नानासाठी

पाण्याच्या प्रवाहात पोहतात - - - - -  डुबक्या घेतात

मंगल प्रसंगी - - - - धार्मिक विधीसाठी - - - - - देवपूजा इत्यादी प्रसंगांमध्ये

स्नान महत्त्वपूर्ण आहे

अनेक तीर्थयात्रा करताना त्या त्या क्षेत्राच्या नद्यांवर

त्यांच्या प्रवाहात स्नान करण्याची प्रथा रूढ आहे

प्रवासातून दमून घरी आल्यानंतर

उन्हातून घरी आल्यानंतर

घाम खूप अधिक प्रमाणात आल्यानंतर

मनुष्य स्नान करतो त्यामुळे त्यास उत्साह वाढतो आणि

भुकेची संवेदना प्राप्त होते

सारांश स्वच्छता हा स्नानाचा प्रमुख गुण असून यामुळे

मनुष्यास ताजेतवाने वाटते

त्वचा स्वच्छ झाल्यामुळे त्वचेवरील घाम मल नाहीसा होऊन

मनाची प्रसन्नता आणि पावित्र्य निर्माण होत असते

आपल्या शरीराच्या त्वचेवर असंख्य सूक्ष्मच्छिद्र असतात

आपण दिवसभर कपडे घालून वावरत असतो

आपल्या कामाच्या परिश्रमाच्या अनुषंगाने तसेच

हवेतील धूळ धूर उष्णता यामुळे शरीरावर कमी अधिक प्रमाणात घाम येऊन

तो शरीरावरील वस्त्रांमध्ये शोषला जातो

काही प्रमाणात हवे द्वारे वाळला जातो आणि अशा

घामाच्या माध्यमातून धुळीचे सूक्ष्म कण तसेच  

अन्य सूक्ष्म पदार्थ येऊन मिसळतात आणि असा एक घाणीचा थर त्वचेवर जमतो

असा घामा सोबत मिश्र झालेला धुळीचा थर

विविध प्रकारचे त्वचेचे विकार उत्पन्न करू शकतो

जेव्हा आपण स्नान करतो तेव्हा जर योग्य पद्धतीने

त्वचेला स्वच्छ केले तर अशी धूळ असणारे कण निघून जातात

परंतु भरपूर वेळेला स्नान हे अत्यंत घाईघाईने केले जाते किंवा

त्वचेवर विशिष्ट साबण लावून धुतल्यानंतर देखील असा मल निघत नाही आणि

विविध त्वचेचे आजार होऊ शकतात म्हणून

पूर्वी लोक सोन्याची / / / / चांदीची / / /  पितळेची वज्री तयार करत होते

याद्वारे शरीरावरील त्वचा घासून मल स्वच्छ केला जात असे

आजही कित्येक लोक अशा प्रकारच्या वज्री चा वापर करतात

काही लोक चिकन दगडी गोट्यांचा देखील अंग घासण्यासाठी वापर करतात

मातीच्या कलात्मक आकाराच्या अनेक प्रकाराच्या वज्री आजही बाजारात उपलब्ध आहेत, यामुळे घामासह मलाचा चिकटपणा निघून जातो

त्वचेची छिद्रे मोकळी होतात आणि

त्वचेला हलकेपणा येतो

मात्र आजच्या आधुनिक युगात अशा प्रकारच्या वज्री वापरणं जवळपास नगण्य झाल्यासारखेच आहे आणि

त्याचमुळे विविध त्वचा विकार उद्भवत आहेत

शरीरावरील मल स्वच्छ करण्यासाठी साबणा पेक्षाही श्रेष्ठ असणारे

उटणे आयुर्वेदामध्ये सांगितलेले आहे

अशा उटण्याचा वापर केल्याने देखील त्वचेवरील मल स्वच्छ होण्यास मदत होते आणि

विविध वनस्पतींच्या उटण्यांमुळे

त्वचेला सुगंध येणे

घामाचा दुर्गंध नष्ट होणे

त्वचा कांतीयुक्त होणे

त्वचा मऊ होणे इत्यादी अनेक फायदे प्राप्त होतात

म्हणून साबणाच्या ऐवजी प्रामुख्याने उटण्याचा वापर करावा तसेच

आपल्या सोयीनुसार सुवर्ण किंवा दगड मातीच्या वज्रीने आठवड्यातून किमान दोन वेळेला त्वचा घासून स्वच्छ करावी

स्नानासाठी कोणत्या प्रकारची जल वापरावे याबद्दल आयुर्वेदाने - -  - -

खूप सूक्ष्म विचार केला आहे त्यानुसार

ऋतुमानाच्या अनुषंगाने ग्रीष्म ऋतूत

समशीतोष्ण जल म्हणजे रूम टेंपरेचर च्या जलाने अंघोळ करणे

उत्तम मानलं जात तसेच हिवाळ्यात  / / कडाक्याची थंडी असतांना 

शरीराच्या त्वचेला सहन होईल एवढ्या गरम पाण्याने स्नान करावे

तसेच प्रामुख्याने गळ्याच्या खालील भागात कोमट किंवा सोसवेल अशा उष्ण जलाने स्नान करावे तर

गळ्याच्या वरील भाग म्हणजे डोक्यावरून समशीतोष्ण जलाने म्हणजेच थोडे उष्ण असणारे ज्याला आपण कोमट पाणी म्हणतो अशा पाण्याने स्नान करावे

डोक्यावरून अधिक गरम पाणी घेतल्यास ते केसांच्या दृष्टीने

अयोग्य असते त्यामुळे

केस गळणे

केस पांढरे होणे इत्यादी विकार जडू शकतात तसेच

दृष्टीच्या दृष्टीने देखील ते घातक असते

थोडक्यात म्हणजे स्नानासाठी समशीतोष्ण जलाचा वापर उत्तम असतो

आपल्या व्यवसायाच्या पद्धतीनुसार आठवड्यातून एक किंवा दोन वेळेला

त्वचा स्वच्छ करण्यासाठी साबणाच्या ऐवजी उटणे आणि वज्रीचा वापर आपण करावा 

असे केल्यास निश्चितच आयुर्वेदाने वर्णन केलेले स्नानाचे गुण आपणास प्राप्त होऊ शकतात

Bathing in Ayurveda

Hello, I am Dr. Satish Vasant Shindadkar. Today we are going to look at what Ayurveda says about bathing for the protection of health.

Bathing holds great importance in various practices as a daily necessity and a beneficial habit for maintaining health, not only for humans but also for animals.

All kinds of animals and birds—in short, living beings—swim in flowing water and take dips to bathe.

Bathing is also important on auspicious occasions, during religious rituals, worship of deities, and similar events.

During many pilgrimages, it is customary to bathe in the rivers of the respective sacred places.

After returning home tired from travel,

after coming home from the heat,

or after sweating heavily,

people bathe. This increases enthusiasm and stimulates the appetite.

In summary, cleanliness is the primary benefit of bathing, and it makes a person feel refreshed.

When the skin is cleaned, sweat and dirt on its surface are removed, creating a sense of mental freshness and purity.

Our skin has countless tiny pores.

We wear clothes throughout the day.

Depending on the physical effort involved in our work, as well as dust, smoke, and heat in the air, we sweat to varying degrees.

This sweat is absorbed by our clothes.

Some of it dries due to the air, and through this sweat, tiny particles of dust and other microscopic substances mix together, forming a layer of grime on the skin.

This layer of dust mixed with sweat can cause various skin disorders.

When we bathe, if we clean the skin properly, these dust particles are removed.

However, many times bathing is done in great haste, or even after washing with a particular soap, this grime does not come off, which can lead to various skin diseases.

Therefore, in the past people used to make scrubbers from gold, silver, or brass.

These were used to rub the skin and remove dirt.

Even today, many people use such scrubbers.

Some people also use smooth stone pebbles to scrub the body.

Many artistic clay scrubbers are still available in the market. They help remove the sticky layer of sweat and dirt.

The pores of the skin open up,

and the skin feels lighter.

However, in today's modern era, the use of such scrubbers has become almost negligible,

and this is one reason why various skin disorders are increasing.

Ayurveda recommends herbal cleansing powder (ubtan), which is considered superior to soap for cleaning dirt from the body.

Using such herbal powder also helps clean the dirt from the skin.

In addition, herbal ubtans made from various plants provide many benefits, such as:

giving the skin a pleasant fragrance,

eliminating the bad odor of sweat,

making the skin radiant,

making the skin soft,

and many other advantages.

Therefore, instead of soap, one should primarily use herbal ubtan. Also, according to one's convenience, the skin should be scrubbed clean at least twice a week using a gold, stone, or clay scrubber.

Regarding the type of water that should be used for bathing, Ayurveda has given very thoughtful guidance.

Accordingly, during the summer season,

it is considered best to bathe with lukewarm or room-temperature water.

Similarly, in winter, when it is extremely cold,

one should bathe with water that is as warm as the skin can comfortably tolerate.

In general, the body below the neck should be bathed with lukewarm or comfortably warm water,

while the area above the neck, including the head, should be washed with moderately warm water—that is, what we commonly call lukewarm water.

Using very hot water on the head is not good for the hair.

It can lead to hair loss,

premature graying,

and similar problems.

It is also harmful to the eyes.

In short, using moderately warm water for bathing is the best.

Depending on the nature of your work, once or twice a week,

instead of soap, you should use herbal ubtan and a scrubber to clean the skin.

If you do so, you can certainly obtain the benefits of bathing as described in Ayurveda.